Samsun'da Şimdiye Kadar Yaşamış Uygarlıklar

Karadeniz Bölgesi'nin en stratejik liman ve ticaret merkezlerinden biri olan Samsun, insanoğlunun yerleşim geçmişi MÖ 60.000 yılına, yani Eski Taş Çağı'na kadar uzanan devasa bir kültür mozaiğine ev sahipliği yapmaktadır. Doğal liman yapısı, verimli ovaları ve coğrafi konumu sayesinde asırlar boyunca farklı medeniyetlerin iştahını kabartan kent, ilk çağlardan modern döneme kadar pek çok güçlü imparatorluğa yurt olmuştur. Tarihin kırılma noktalarına tanıklık eden bu kadim topraklarda hüküm sürmüş veya derin izler bırakmış başlıca uygarlıklar, kronolojik sıralamasıyla kentin zengin tarihsel kimliğini gözler önüne sermektedir.

Antik ve İlk Çağ Dönemi Uygarlıkları

Samsun coğrafyasında varlığı tescillenen ilk topluluk, MÖ 5000 ile 3500 yılları arasında bölgeye gelerek yerleştiği bilinen Kaşkalardır (Gaskalar). Kaşkaların ardından bölgede hakimiyet kuran Hitit İmparatorluğu, kentin tarihsel gelişiminde önemli bir rol oynamıştır. Özellikle günümüzdeki Vezirköprü ilçesi sınırlarında yer alan antik Nerik kenti, Hititlerin en önemli dini ve kutsal merkezlerinden biri olarak tarihe geçmiştir.

Hititlerin MÖ 1200'lerde yıkılış süreciyle birlikte bölgeye Frigler yerleşmiş, hemen ardından ise Kafkasya üzerinden Anadolu'ya akın eden istilacı Kimmer toplulukları kısa süreli yıkıcı etkiler göstermiştir. MÖ 8. yüzyıla gelindiğinde Ege kıyılarından deniz yoluyla gelen Miletliler (İyon Kolonileri), günümüz Samsun kentsel dokusunun temelini oluşturan Amisos antik kentini inşa ederek burayı Karadeniz'in en güçlü ticaret limanlarından birine dönüştürmüştür. MÖ 546 yılında ise Anadolu'nun geneliyle birlikte Samsun da Pers İmparatorluğu'nun hakimiyetine girmiştir.

Helenistik ve Klasik Dönem

Büyük İskender'in gerçekleştirdiği Doğu Seferi sonucunda Pers İmparatorluğu'nun yıkılmasıyla Samsun, Makedon Krallığı'nın ve Helenistik kültürün etkisi altına girmiştir. Bu dönemin ardından Amisos, Karadeniz bölgesinde gücü elinde tutan Pontus Krallığı'nın en stratejik şehirlerinden biri olmuş ve bünyesinde barındırdığı darphanelerle krallığın iktisadi merkezine dönüşmüştür.

MÖ 1. yüzyılda Roma ordularının bölgeyi ele geçirmesiyle kentte Roma hakimiyeti başlamıştır. Roma İmparatorluğu'nun ikiye bölünmesinin ardından uzun asırlar boyunca Bizans (Doğu Roma) idaresinde kalan Samsun, Hristiyanlık dünyası açısından da önemli bir piskoposluk merkezi olarak varlığını sürdürmüştür.

Orta Çağ, Deniz Kolonileri ve Türk Dönemi

Bizans İmparatorluğu'nun zayıflamaya başladığı Orta Çağ döneminde kentin liman bölgesi Cenevizlilerin eline geçmiş ve Batılıların deyimiyle Simisso olarak adlandırılan ticari bir koloni kurulmuştur. Türklerin Anadolu'ya girişiyle birlikte bölgeye Selçuklu akınları başlamış; Selçuklu Sultanı II. Kılıçarslan döneminde Ceneviz limanının hemen yanına "Müslïman Samsun" adıyla yeni bir şehir inşa edilmiştir. Böylece uzun süre Hristiyan Cenevizlilerin yaşadığı "Gâvur Samsun" ile Türklerin ikamet ettiği "Müslüman Samsun" yan yana varlığını sürdürmüştür.

Anadolu Selçuklu Devleti'nin yıkılış sürecinde bölgede Kubadoğulları gibi yerel Canik Beylikleri hüküm sürmüştür. Şehir, ilk olarak 1398 yılında Yıldırım Bayezid tarafından Osmanlı topraklarına katılmış, Fetret Devri'ndeki karmaşanın ardından Çelebi Mehmed döneminde kesin olarak Osmanlı kontrolüne girerek iki ayrı Samsun şehri tek bir çatı altında birleştirilmiştir. Osmanlı idaresinde kent uzun yıllar "Canik Sancağı" olarak anılmıştır.

Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün 19 Mayıs 1919'da şehre ayak basmasıyla birlikte Kurtuluş Savaşı'nın ilk meşalesi burada yakılmış, 1923 yılında da modern Türkiye Cumhuriyeti'nin en kritik kentlerinden biri olarak tarihteki yerini almıştır.